İçindekiler

1. Asperger Sendromu Nedir ve Nasıl Tanımlanır?
2. Asperger Sendromu Belirtileri Nelerdir?
3. Asperger Sendromu Nasıl Anlaşılır?
4. Asperger Sendromu Nedenleri ve Risk Faktörleri
5. Asperger Sendromu Teşhisi Nasıl Konur?
6. Asperger Sendromu Tedavisi ve Destek Yöntemleri
7. Asperger Sendromu Olan Çocuğa Nasıl Davranmalı?
8. Sıkça Sorulan Sorular
9. Kaynakça

“Asperger sendromu nedir?” ve “asperger sendromu ne demek?” soruları, özellikle nöroçeşitliliğin daha çok konuşulduğu son yıllarda hem ailelerin hem de yetişkinlerin en çok aradığı başlıklardan biri. Klinik açıdan net bir noktayla başlayalım: “Asperger sendromu” terimi tarihsel olarak kullanılsa da güncel sınıflandırmalarda çoğu zaman Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) şemsiyesi altında ele alınır. Yani “asperger sendromu nasıl bir hastalıktır?” sorusunun yanıtı, genellikle nörogelişimsel bir farklılık çerçevesinde düşünülmesidir.

OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) yaygınlığına dair çalışmalar ülkeden ülkeye değişkenlik gösterir. Kapsamlı bir sistematik derleme ve meta-analiz, küresel ölçekte tahmini yaygınlığın yaklaşık yüzde 0,6 civarında olduğunu ve ölçüm yöntemleri nedeniyle aralığın genişleyebildiğini vurgular. Bu değişkenlik “artan gerçek sıklık mı, daha iyi tanı mı?” tartışmasını da besler: farkındalık ve tarama arttıkça daha önce gözden kaçan kişiler daha iyi tespit edilir.

Asperger Sendromu Nedir ve Nasıl Tanımlanır?

Asperger Sendromunun Tıbbi Tanımı

“Asperger sendromu” kavramı, sosyal etkileşimde belirgin güçlükler, sınırlı ve yoğun ilgi alanları, tekrarlayan davranış örüntüleri ve çoğu zaman ortalamanın üzerinde bilişsel kapasite ile birlikte anılan bir klinik profili tarif etmek için kullanılmıştır. Burada kritik nokta şudur: Aynı “etiket” altında görünen bireylerin ihtiyaç profilleri birbirinden oldukça farklı olabilir.

Otizm Spektrum Bozukluğu ile İlişkisi

“Asperger sendromu otizm mi?” sorusu zaman zaman insanların eskiden daha yaygın kullanılan kavramlar üzerinde konuştuğunda gündeme gelir. Bilimsel açıdan güncel yanıt: Asperger sendromu çoğu güncel çerçevede OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) kapsamında değerlendirilir. Bu geçişin pratik sonucu şudur: Kişi “Asperger” diye anılsa bile değerlendirme ve destek planı çoğunlukla OSB çerçevesindeki ölçütler ve işlevsellik düzeyi üzerinden şekillenir. Tanı ölçütlerindeki değişikliklerin kimleri kapsayıp kimleri dışarıda bırakabileceğine dair çalışmalar da bu dönüşümün hizmet erişimi üzerinde etkileri olabileceğini gösterir.

Hafif Asperger Sendromu Özellikleri

“Hafif asperger sendromu nedir?” sorusu genellikle “belirtiler var ama günlük yaşamda idare ediyor” anlamıyla kullanılmaktadır. “Hafif” ifadesi bazen yanıltıcıdır; daha doğru odak noktası şudur: Kişinin destek ihtiyacı hangi alanlarda ve hangi yoğunlukta? Dışarıdan “günlük yaşama iyi devam ediyor” görünen biri, içeride yoğun tükenmişlik ve sosyal maskeleme (kamuflaj) yaşıyor olabilir. Bu nedenle sadece “belirti var mı yok mu” değil, işlevsellik ve yük birlikte değerlendirilmelidir.

Ne Zaman ve Nasıl Ortaya Çıkar?

“Asperger sendromu ne zaman başlar?” diye düşünüldüğünde, klinik literatür OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) belirtilerinin erken çocukluk döneminde ortaya çıkabildiğini, ancak daha yüksek işlevli profillerde okul talepleri artınca belirginleşebildiğini vurgular. Özellikle sosyal kuralların karmaşıklaştığı ilkokul ve ortaokul döneminde “uyum zorlanmaları” daha görünür olabilir.

Asperger Sendromu Belirtileri Nelerdir?

“Asperger sendromu nedir belirtileri nelerdir?” sorusunun yanıtını, klinikte en sık görülen alanlara bölmek işimizi kolaylaştırır.

Sosyal İletişimde Yaşanan Zorluklar

Sosyal ipuçlarını (mimik, tonlama, ima) okumada güçlük, karşılıklı sohbeti sürdürmede zorlanma, “ne zaman konuşacağım/ne zaman duracağım” ayarını kaçırma görülebilir. Empatiyi “umursama” ile karıştırmamak gerekir: bazı bireylerde duygu paylaşımı ve karşıdakinin perspektifini hızlı yakalama zorlayıcı olabilir. Bu, kişinin “kötü niyetli” olduğu anlamına gelmez; çoğu zaman sosyal bilgi işleme farklı işler.

Tekrarlayan Davranışlar ve Rutinler

Rutin ihtiyacı, değişime direnç, belirli ritüeller ve düzen arayışı, belirsizlikle zorlanma öne çıkabilir. Bu örüntüler günlük yaşamı stabilize eder; ancak esneklik gerektiren ortamlarda stres kaynağına dönüşebilir.

Özel İlgi Alanları ve Odaklanma

Yoğun ilgi alanları ve uzun süre odaklanma bir yandan güçlü bir öğrenme hattı oluşturabilir; diğer yandan “tek kanallı” yaşam riskini artırabilir. Özellikle yetişkinlerde bu ilgi alanları iş performansına ciddi katkı sağlayabilir. Buradaki hedef “ilgiyi söndürmek” değil, ilgiyi işlevsel hedeflere bağlamak ve dengeyi kurmaktır.

Duyusal Hassasiyetler ve Tepkiler

Ses, ışık, dokunma, koku, kalabalık gibi duyusal girdilere aşırı veya düşük duyarlılık görülebilir. Duyusal işlemleme farklılıklarının OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) deneyiminin önemli bir parçası olduğuna dikkat çeken kapsamlı bir derleme, bu alanın sosyal ve davranışsal belirtilerle de ilişkili olabileceğini tartışır. “İnat veya kendini geriye çekme” sanılan şey bazen gerçekten “duyusal aşırı yüklenme”dir.

Asperger Sendromu Nasıl Anlaşılır?

“Asperger sendromu nasıl anlaşılır?”, “asperger sendromu olduğu nasıl anlaşılır?” ve yetişkinlerde “asperger sendromu olduğumu nasıl anlarım?” soruları genellikle aynı kapıya çıkar: gözlem + öykü + uzman tarafından yapılan değerlendirme.

Erken Dönem Uyarı İşaretleri

Erken dönemde sosyal gülümseme, ortak dikkat (bir şeye birlikte bakma), isme dönme, taklit gibi alanlarda farklılıklar; oyun kurma biçiminde tekdüzelik; ani değişikliklerde yoğun zorlanma görülebilir. Tek bir belirti “tanı” değildir; örüntü önemlidir.

Çocuklarda Gözlemlenen Davranış Özellikleri

Okul çağında sık görülen temalar:

• Akran ilişkilerinde yanlış anlama ve dışlanma döngüsü
• Espri, mecaz, ima gibi dolaylı dili kaçırma
• Sınıf kurallarında aşırı katılık veya beklenmedik “kopuşlar”
• Duyusal tetikleyicilerle ani öfke veya geri çekilme

Yetişkinlerde Kendini Gösterme Biçimleri

Yetişkin profillerde “kamuflaj” çok kritik: kişi sosyal olarak “idare ediyor” görünürken bunu yoğun bir bilişsel eforla yapıyor olabilir. Sistematik derlemeler, kamuflajın bazı bireylerde daha yüksek psikolojik yük ve daha olumsuz ruh sağlığı göstergeleriyle ilişkili olabileceğini belirtir. Bu nedenle yetişkin değerlendirmesi sadece dış davranışa değil, iç yük deneyimine de bakmalıdır.

Tanı Süreci ve Değerlendirme Testleri

“Asperger sendromu testi nasıl yapılır?” sorusuna yanıt çok nettir. Tek bir kan testi, beyin filmi veya tek bir anketle “kesin” tanı konmaz. Tanı süreci, çok kaynaklı klinik değerlendirmedir.

Sıklıkla kullanılan değerlendirme ölçekleri:

• ADI-R (Autism Diagnostic Interview-Revised, Otizm Tanı Görüşmesi – Gözden Geçirilmiş): bakım verenle yapılandırılmış görüşme
• ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule, Otizm Tanı Gözlem Çizelgesi): yarı yapılandırılmış gözlemsel değerlendirme

Önemli not: Tarama ölçeği yüksek çıkmak “tanı” değildir; düşük çıkmak da her şeyi dışlamaz.

Asperger Sendromu Nedenleri ve Risk Faktörleri

“Asperger sendromu neden olur?”, “asperger sendromu genetik mi?” gibi sorulara tek cümlelik yanıt vermek zor: Çok etkenli bir tablo.

Genetik Yatkınlık ve Kalıtımsal Faktörler

Genetik katkı güçlüdür. Büyük örneklemli çalışmalar ve meta-analizler, OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) riskinde kalıtımsal etkinin yüksek olduğunu gösterir. Bu, “tek gen” demek değildir; çok sayıda genetik ve biyolojik etmen söz konusudur.

Beyin Yapısı ve Nörobiyolojik Etkenler

OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) heterojen bir nörogelişimsel durumdur; tek bir nörobiyolojik imza yoktur. Kapsamlı klinik derlemeler, farklı gelişimsel yolların benzer davranışsal profillere ulaşabileceğini vurgular. Bu nedenle “asperger sendromu nasıl olur?” sorusunun yanıtı çoğu zaman “birden fazla yoldan” şeklindedir.

Çevresel Faktörlerin Rolü

Çevresel faktörler denince çoğu kişi tek bir “neden” arar; kanıtlar daha temkinli konuşmayı gerektirir. Gebelik dönemi (prenatal dönem) ve doğum çevresi (perinatal dönem) risk etkenlerini inceleyen meta-analizler, bazı komplikasyonların riskle ilişkili olabileceğini; ancak tek bir etkenin tek başına açıklayıcı olmadığını bildirir.

Ailelerde Görülme Sıklığı

Aile içinde benzer özelliklerin kümelenmesi, genetik katkıyla uyumludur. Ancak tekrar vurgulamak önemli: genetik yatkınlık deterministik değildir.

Asperger Sendromu Teşhisi Nasıl Konur?

“Asperger sendromu tanısı nasıl konur?”, “asperger sendromu teşhisi nasıl konur?” sorularında süreç genellikle şu basamaklar ve yollar üzerinden ilerler.

Hangi Bölüm ve Uzman İle Görüşülmeli?

“Asperger sendromu hangi bölüm?” ve “asperger sendromu hangi bölüm bakar?” sorusunun en net yanıtı:

• Çocuklar için: Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları uzmanı (psikiyatri) ve çocuk gelişimi/klinik psikoloji iş birliği
• Yetişkinler için: Psikiyatri uzmanı ve klinik psikolog iş birliği

En iyi uygulama ve değerlendirme: multidisipliner değerlendirmedir.

Tanı Kriterleri ve Değerlendirme Araçları

Tanı, klinik görüşme, gelişim öyküsü, işlevsellik analizi ve standart araçların birlikte uygulanmasıyla netleşir. Tanı ölçütlerindeki değişikliklerin özellikle bilişsel kapasitesi yüksek profilleri dahil etmeme ve tanı dışında bırakma riski üzerine tartışmalar da vardır.

Farklı Yaş Gruplarında Tanı Süreci

• Erken çocukluk: gelişimsel tarama ve erken işaretler
• Okul çağı: sosyal uyum, akademik talepler, duyusal ve davranışsal örüntüler
• Yetişkin: kamuflaj, tükenmişlik, ilişki ve iş yaşamında tekrar eden zorluklar

Ayırıcı Tanı ve Benzer Durumlar

Benzer görünen ama farklı mekanizmalara sahip tablolar olabilir (örnek: sosyal anksiyete, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dil bozuklukları). Bu yüzden “tek belirtiye bakıp karar” yaklaşımı risklidir.

Asperger Sendromu Tedavisi ve Destek Yöntemleri

“Asperger sendromu nasıl tedavi edilir?”, “asperger sendromu tedavi edilebilir mi?” sorularında net ayrım: OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) nörogelişimsel bir durumdur; hedef işlevselliği artırmak, yükü azaltmak ve yaşam kalitesini yükseltmektir.

Davranışsal Terapi Yaklaşımları

Erken dönemde, gelişimsel ve davranışsal temelli kapsamlı müdahalelerin bazı alanlarda kazanımlar sağlayabildiğini gösteren randomize kontrollü çalışmalar vardır. Buradaki mesaj basittir: erken fark etmek, seçenekleri artırır. Yetişkinlerde de özellikle hayata katılımın artması ve günlük yaşam becerilerinin gelişmesinde davranışsal terapiler (bilişsel davranışçı terapi gibi) işe yaramaktadır.

Sosyal Beceri Eğitimleri

Sosyal beceri gruplarına dair meta-analizler genel olarak anlamlı etkiler bildirir; ancak kazanımın okul ve gerçek yaşam genellenmesi her zaman otomatik değildir. Genç yetişkinlerde UCLA PEERS Programı (Program for the Education and Enrichment of Relational Skills, İlişkisel Becerileri Eğitme ve Zenginleştirme Programı) gibi yapılandırılmış programların randomize kontrollü çalışmalarda sosyal beceri ve sosyal etkileşimde iyileşmeler gösterdiği bulunmuştur.

Konuşma ve İletişim Terapileri

Konuşma terapisi her birey için şart değildir; ama pragmatik dil (sohbet sırası, bağlam, dolaylı anlam) alanında hedefli çalışmalar, sosyal işlevselliği destekleyebilir. Planlamada en iyi yaklaşım, ihtiyaca göre hedef koymaktır.

Tedavi Edilebilir Mi? Yaşam Boyu Destek

“Asperger sendromu nasıl geçer?” sorusuna dürüst yanıt: “geçmek” çoğu zaman doğru ve uygun bir hedef değildir. Daha doğru hedef: desteklerle birlikte daha iyi uyum, daha düşük stres, daha güçlü sosyal ve akademik/mesleki işlevsellik. Uzun dönem izlem çalışmalarında yetişkinlik sonuçlarının geniş bir dağılım gösterdiği, destek ve çevresel uyumun belirleyici olduğu vurgulanır.

Eşlik eden durumlar (anksiyete, depresyon gibi) olduğunda BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) uyarlamaları etkili olabilir:

• Çocuklarda anksiyete için BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) meta-analizi umut verici etkilere işaret eder.
• Yetişkinlerde OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) eş tanılarıyla birlikte BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) literatürünü özetleyen ve inceleyen derleme çalışmaları, bireylerin araştırma sonuçlarına göre günlük hayatta fayda göreceğini bildirir.

Asperger Sendromu Olan Çocuğa Nasıl Davranmalı?

“Asperger sendromu olan çocuğa nasıl davranmalı?” ve “asperger sendromu olan kişilere nasıl davranılır?” sorularında ana ilkeler: yapı + öngörülebilirlik + beceri öğretimi + duygusal güven olacak şekilde kurgulanmalıdır. Belirli kurallar, öngörülebilir bir düzen, gündelik yaşamda sık kullanılan becerilerin öğrenilmesi, koşulsuz sevgi ve destek, OSB yaşayan bireylere iyi gelmektedir.

Ebeveynler İçin Pratik Öneriler

• Günlük planı görünür kılın: kısa, net, aynı format (güven sağlar).
• Duyusal tetikleyicileri netleştirin: ses, kalabalık, kıyafet etiketi gibi.
• Sosyal beceriyi “nasihat”le değil “model ve prova”yla öğretin: rol canlandırma, küçük adımlar.
• Güçlü yanları hedefe odaklı şekilde geliştirin: özel ilgi alanlarını öğrenmeye ve sosyal köprü kurmaya entegre edin.

Okul Ortamında Yapılabilecek Uyarlamalar

• Talimatları netleştirin: tek seferde tek görev, kısa cümle.
• Sınav ve ödevde yapılandırma: süre, adım ve beklenti açık olsun.
• Akran ilişkilerinde aracılık: “kendiliğinden olur” çoğu zaman gerçeğe dönüşmez; planlı destek gerekir.

Günlük Rutinlerin Önemi ve Yapılandırma

Rutinler stresi düşürebilir; ancak hedef “donmuş sistem” değil “esnek yapı” olmalı. Küçük değişikliklere kontrollü maruz bırakma, esneklik becerilerini güçlendirir.

Empati ve Sabırla Yaklaşım

“Asperger sendromu olan birine nasıl davranmalı?” sorusunun en kısa cevabı: saygı + merak + netlik. Belirsiz imalar yerine açık iletişim, yanlış anlaşılmaları azaltır.

Sıkça Sorulan Sorular

Asperger sendromu otizm mi, farkları neler?

Güncel klinik pratikte çoğu yaklaşım Asperger profilini OSB (Otizm Spektrum Bozukluğu) içinde değerlendirir. Tarihsel olarak “Asperger” daha çok dil gelişimi gecikmesi olmayan ve bilişsel kapasitesi ortalama/üstü profillerle ilişkilendirilmişti. Tanı ölçütlerindeki değişikliklerin bazı profilleri dışarıda bırakma ve görmezden gelme ihtimali üzerine bilimsel camiada hala devam eden tartışmalar vardır.

Asperger sendromu geçer mi?

“Asperger sendromu geçer mi?” sorusunda “tamamen kaybolur” beklentisi çoğu zaman gerçekçi değildir. Ancak beceri öğretimi, çevresel uyarlama ve eşlik eden zorlukların tedavisiyle yaşam kalitesi belirgin şekilde artabilir.

Yetişkinlerde nasıl fark edilir?

Yetişkinlerde sosyal yorgunluk, ilişki döngüleri, duyusal yüklenme, “rol yapıyor gibi hissetme” ve kamuflaj sık temalardır. Kamuflajın ruh sağlığı yüküyle ilişkili olabileceğine dair sistematik bulgular vardır. “Asperger sendromu olduğumu nasıl anlarım?” diyen biri için en doğru adım, tarama ölçeklerini tek başına kesin karar gibi görmeden klinik değerlendirmeye başvurmaktır.

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü

Kaynakça

Appelbaum, P. S. (2017). Reflections on the Goldwater Rule. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law, 45(2), 228-232.

Baron-Cohen, S., & Wheelwright, S. (2004). The empathy quotient: An investigation of adults with Asperger syndrome or high functioning autism, and normal sex differences. Journal of Autism and Developmental Disorders, 34(2), 163-175. https://doi.org/10.1023/B:JADD.0000022607.19833.00

Baron-Cohen, S., Wheelwright, S., Skinner, R., Martin, J., & Clubley, E. (2001). The autism-spectrum quotient (AQ): Evidence from Asperger syndrome/high-functioning autism, males and females, scientists and mathematicians. Journal of Autism and Developmental Disorders, 31(1), 5-17. https://doi.org/10.1023/A:1005653411471

Cook, J., Hull, L., Crane, L., & Mandy, W. (2021). Camouflaging in autism: A systematic review. Clinical Psychology Review, 89, 102080. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102080

Dawson, G., Rogers, S., Munson, J., Smith, M., Winter, J., Greenson, J., Donaldson, A., & Varley, J. (2010). Randomized, controlled trial of an intervention for toddlers with autism: The Early Start Denver Model. Pediatrics, 125(1), e17-e23. https://doi.org/10.1542/peds.2009-0958

Gardener, H., Spiegelman, D., & Buka, S. L. (2009). Prenatal risk factors for autism: Comprehensive meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 195(1), 7-14. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.108.051672

Gardener, H., Spiegelman, D., & Buka, S. L. (2011). Perinatal and neonatal risk factors for autism: A comprehensive meta-analysis. Pediatrics, 128(2), 344-355. https://doi.org/10.1542/peds.2010-1036

Gates, J. A., Kang, E., & Lerner, M. D. (2017). Efficacy of group social skills interventions for youth with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 52, 164-181. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2017.01.006

Howlin, P., Goode, S., Hutton, J., & Rutter, M. (2004). Adult outcome for children with autism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(2), 212-229. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00215.x

Kroll, J., & Pouncey, C. (2016). The ethics of APA’s Goldwater Rule. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law, 44(2), 226-235.

Lai, M. C., Lombardo, M. V., & Baron-Cohen, S. (2014). Autism. The Lancet, 383(9920), 896-910. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(13)61539-1

Levine, M. A. (2017). Journalism ethics and the Goldwater Rule in a “post-truth” media world. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law, 45(2), 241-248.

Lord, C., Rutter, M., & Le Couteur, A. (1994). Autism Diagnostic Interview-Revised: A revised version of a diagnostic interview for caregivers of individuals with possible pervasive developmental disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 24(5), 659-685. https://doi.org/10.1007/BF02172145

Lord, C., Risi, S., Lambrecht, L., Cook, E. H., Jr., Leventhal, B. L., DiLavore, P. C., Pickles, A., & Rutter, M. (2000). The autism diagnostic observation schedule-generic: A standard measure of social and communication deficits associated with the spectrum of autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 30(3), 205-223. https://doi.org/10.1023/A:1005592401947

Laugeson, E. A., Gantman, A., Kapp, S. K., Orenski, K., & Ellingsen, R. (2015). A randomized controlled trial to improve social skills in young adults with autism spectrum disorder: The UCLA PEERS(R) Program. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(12), 3978-3989. https://doi.org/10.1007/s10803-015-2504-8

McPartland, J. C., Reichow, B., & Volkmar, F. R. (2012). Sensitivity and specificity of proposed DSM-5 diagnostic criteria for autism spectrum disorder. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 51(4), 368-383. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2012.01.007

Robertson, C. E., & Baron-Cohen, S. (2017). Sensory perception in autism. Nature Reviews Neuroscience, 18(11), 671-684. https://doi.org/10.1038/nrn.2017.112

Salari, N., Rasoulpoor, S., Rasoulpoor, S., Shohaimi, S., Jafarpour, S., Abdoli, N., Khaledi-Paveh, B., & Mohammadi, M. (2022). The global prevalence of autism spectrum disorder: A comprehensive systematic review and meta-analysis. Italian Journal of Pediatrics, 48(1), 112. https://doi.org/10.1186/s13052-022-01310-w

Sandin, S., Lichtenstein, P., Kuja-Halkola, R., Hultman, C., Larsson, H., & Reichenberg, A. (2017). The heritability of autism spectrum disorder. JAMA, 318(12), 1182-1184. https://doi.org/10.1001/jama.2017.12141

Spain, D., Sin, J., Chalder, T., Murphy, D., & Happé, F. (2015). Cognitive behaviour therapy for adults with autism spectrum disorders and psychiatric co-morbidity: A review. Research in Autism Spectrum Disorders, 9, 151-162. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2014.10.019

Sukhodolsky, D. G., Bloch, M. H., Panza, K. E., & Reichow, B. (2013). Cognitive-behavioral therapy for anxiety in children with high-functioning autism: A meta-analysis. Pediatrics, 132(5), e1341-e1350. https://doi.org/10.1542/peds.2013-1193

Tick, B., Bolton, P., Happé, F., Rutter, M., & Rijsdijk, F. (2016). Heritability of autism spectrum disorders: A meta-analysis of twin studies. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(5), 585-595. https://doi.org/10.1111/jcpp.12499

Wing, L. (1981). Asperger’s syndrome: A clinical account. Psychological Medicine, 11(1), 115-129. https://doi.org/10.1017/S0033291700053332

Zwaigenbaum, L., Bauman, M. L., Stone, W. L., Yirmiya, N., Estes, A., Hansen, R. L., McPartland, J. C., Natowicz, M. R., Choueiri, R., Fein, D., Kasari, C., Pierce, K., Buie, T., Carter, A., Davis, P. A., Granpeesheh, D., Mailloux, Z., Newschaffer, C., Robins, D., Wetherby, A., … Vos, S. M. (2015). Early identification of autism spectrum disorder: Recommendations for practice and research. Pediatrics, 136(Suppl 1), S10-S40. https://doi.org/10.1542/peds.2014-3667C

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü