Hiperaktivite Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri

İçindekiler

1. Hiperaktivite nedir ve nasıl tanımlanır?
2. Hiperaktivite belirtileri nelerdir?
3. Hiperaktivite nasıl anlaşılır?
4. Hiperaktivite nedenleri ve risk faktörleri
5. Hiperaktivite tanısı ve test süreci
6. Hiperaktivite tedavisi ve destek yöntemleri
7. Hiperaktif çocuğa nasıl davranmalı?
8. Sıkça sorulan sorular
9. Kaynakça

Hiperaktivite ne demek? Kısaca: Yaşa ve ortama göre beklenenden daha yoğun hareketlilik, dürtüsellik ve “duramama” halidir. Klinik açıdan kritik nokta şudur: Sadece çok hareketli olmak değil, işlevsellikte bozulma yaratması ve birden fazla ortamda görülmesidir. Bu yüzden “hiperaktivite nedir” sorusu çoğu zaman “hiperaktivite bozukluğu nedir” ve özellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) çerçevesinde yanıtlanır.

Hiperaktivite nedir ve nasıl tanımlanır?

Hiperaktivite bozukluğunun tıbbi tanımı

Halk arasında “hiperaktivite bozukluğu” yanlış anlaşılmaya açık bir ifade. Klinik dilde ise hiperaktivite çoğu zaman bir belirti kümesi olarak ele alınır ve en sık DEHB kapsamında anlam kazanır. Temel ölçüt şu: Hareketlilik, dürtüsellik ve yerinde duramama yaşa göre aşırı olur ve okul, ev, sosyal ortam gibi alanlarda belirgin zorlanma yaratır.

Dikkat eksikliği ile ilişkisi DEHB

DEHB, çekirdek olarak dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik alanlarında belirti kümeleriyle seyreder. Her çocukta “hiperaktivite” baskın olmayabilir. Bazılarında dikkat dağınıklığı daha önde gider, bazılarında hareketlilik. Bu ayrım, müdahale planını doğrudan etkiler. Klinik değerlendirmede tanı koymak değil, işlevselliği netleştirmek esastır.

Normal canlılık ile hiperaktivite arasındaki farklar

“Normal canlılık” ile “hiperaktivite” arasındaki farkı pratikte üç soruyla ayırabilirsiniz:

• Süreklilik: Günün çoğunda ve haftaların çoğunda sürüyor mu?
• Kontrol: Çocuk “dur” dendiğinde durabiliyor mu, yoksa kendini frenleyemiyor gibi mi?
• Sonuç: Akademik, sosyal ve aile içi işleyişte belirgin bir aksaklık var mı?

Etiketlemek ve tanı almak bir tutulmamalıdır. Çok hareketli çocuk, her zaman DEHB değildir. Aynı davranış; uykusuzluk, kaygı, aile içi stres, sınıf düzeni, hatta yaşa uygun gelişimsel hareketlilikten de kaynaklanabilir. Uyku boyutu özellikle gözden kaçtığında tablo “hiperaktivite” gibi görünebilir.

Yaş gruplarına göre görülme sıklığı

Araştırmalar, DEHB yaygınlığının çocuk ve ergenlerde meta-analizlerde genellikle yaklaşık yüzde 5 civarında seyrettiğini gösterir.
Yetişkinlerde ise yaygınlık ve görülme sıklığı çalışmaları ülkeye ve yönteme göre değişmekle birlikte, geniş örneklemlerde yüzde 3-4 bandında olarak belirlenmiştir.

Önemli nüans: Yaş ilerledikçe hiperaktivite belirtileri çoğu kişide azalır, ancak dikkatsizlik ve organizasyon güçlükleri daha kalıcı olabilir. Bu, “hiperaktivite geçer mi” sorusunun yanıtını da etkiler.

Hiperaktivite belirtileri nelerdir?

Çocuklarda görülen temel belirtiler

Çocuklarda hiperaktivite belirtileri sık olarak şunlarla görünür:

• Sürekli kıpırdanma, sandalyede duramama
• Yerinde oturması gereken durumlarda ayağa kalkma
• Uygunsuz zamanlarda koşma, tırmanma
• Sırada bekleyememe, söz kesme, dürtüsel tepkiler
• Sessiz etkinliklerde zorlanma
• “Motor takılmış gibi” gün boyu yüksek tempo

Bu belirtilerin “hiperaktivite bozukluğu belirtileri” gibi algılanması yaygındır. Klinik açıdan ayırt edici olan, bu davranışların yaşa göre aşırılığı ve işlevsellik kaybı yaratmasıdır.

Bebeklerde erken dönem işaretleri 1-4 yaş

İnternet aramalarında, “1 yaş bebeklerde hiperaktivite belirtileri”, “2 yaş bebeklerde hiperaktivite belirtileri”, “3 yaş bebeklerde hiperaktivite belirtileri”, “4 yaş bebeklerde hiperaktivite belirtileri” ifadeleri çok sık görülebilmektedir. Burada net konuşalım: 1-4 yaşta tanısal etiketleme çok risklidir. Bu yaşta hareketlilik gelişimin doğal bir parçasıdır.

Yine de bazı erken işaretler izlem gerektirebilir:

• Yaşıtlarına göre belirgin daha kısa oturma süresi
• Tehlike farkındalığı düşük, sürekli risk arayan hareketlilik
• Kreş veya ev ortamında “yapı” geldiğinde belirgin dağılma
• Aşırı dürtüsellik nedeniyle sık kazalar
• Uykuya dalma ve gece uyanmaları nedeniyle gün içinde huzursuzluk

Uyku sorunları, küçük yaşta hiperaktivite gibi görünen davranışları artırabilir. Bu nedenle 1-4 yaşta ilk kontrol alanı çoğu zaman uyku ve rutin olmalıdır.

Yetişkinlerde hiperaktivite belirtileri

Yetişkinlerde hiperaktivite daha çok “dışarı taşan hareket” yerine “iç huzursuzluk” şeklinde görünür:

• İçten içe kıpır kıpır olma, sürekli meşguliyet ihtiyacı
• Uzun toplantılarda oturamama, bacak sallama, ellerle oynama
• Acelecilik, sabırsızlık, hızlı karar verip hızlı sıkılma
• Çok konuşma veya konuşmayı “frenleyememe”
• Zaman yönetimi ve planlama sorunları

Yetişkin örneklemlerde DEHB, belirgin rol kaybı ve eş tanılarla ilişkili bulunmuştur.

Fiziksel ve davranışsal özellikler

Hiperaktivite belirtileri hem fiziksel hem davranışsal düzeyde olabilir. Ancak tek başına “çok enerji” tanı değildir. Ölçüt, davranışın tekrar eden bir örüntü oluşturması ve çevresel beklentilerle sürekli çatışmasıdır.

Hiperaktivite nasıl anlaşılır?

Evde ve okulda gözlemlenen davranışlar

Hiperaktivite nasıl anlaşılır sorusunda altın standart yaklaşım: çoklu kaynak ve çoklu ortam verisi.

• Evde: ödev başına oturma, kurallı oyun, ekran sonrası geçiş, uyku öncesi rutin kısımlarına dikkat edilip gözlenmlenebilir.
• Okulda: sıra bekleme, yönerge takibi, sınıf içinde oturma, akran ilişkisi kısımlarına dikkat edilip gözlemlenebilir.

Davranış sadece tek ortamda varsa, önce ortamın yapısı, uyaran yoğunluğu ve stres yükü değerlendirilir.

Yaş gruplarına göre tanı süreci

Tanı süreci yaşa göre değişir:

• Okul öncesi: daha çok gelişimsel izlem, ebeveyn eğitimi, rutin yapılandırma
• Okul çağı: öğretmen ve ebeveyn ölçekleri, klinik görüşme, işlevsellik analizi
• Ergen ve yetişkin: öykü, süreklilik, iş ve okul performansı, eş tanılar, öz bildirim ölçekleri

Bilimsel araştırmalar, değerlendirmenin çok boyutlu yapılmasını ve eşlik eden sorunların ayrıca ele alınmasını vurgular.

Ne zaman belli olur ve erken tanı

“Hiperaktivite ne zaman belli olur” sorusunda pratik yanıt: Belirtiler çoğu zaman erken başlar ama okul talepleri artınca görünürlük yükselir. Erken tanıdan kasıt, etiketi erken koymak değil; erken destek başlatmak olmalıdır.

Dikkat edilmesi gereken uyarı işaretleri

Aşağıdakiler varsa daha hızlı değerlendirme gerekir:

• Okulda belirgin akademik düşüş ve disiplin sorunları
• Akran ilişkilerinde dışlanma ve çatışma
• Evde sürekli kavga döngüsü ve tükenmiş ebeveynlik
• Tehlikeli dürtüsellik ve sık yaralanma
• Eşlik eden kaygı, depresyon, davranış sorunları

Hiperaktivite nedenleri ve risk faktörleri

Genetik yatkınlık ve kalıtımsal faktörler

Hiperaktivite genetik mi? DEHB için genetik katkı güçlüdür; ancak bu “kader” anlamına gelmez. Genetik bulgular, çok sayıda küçük etkili riskin birikimiyle çalışır ve tek bir gen testiyle tanı koymak mümkün değildir.

Nörobiyolojik ve beyin kimyası etmenleri

Nörogörüntüleme çalışmaları, DEHB ile ilişkili bazı beyin bölgelerinde ortalama düzeyde hacim farklılıkları bildirmiştir. Bu bulgular “kişiye özel beyin filmi ile tanı” anlamına gelmez; grup düzeyinde istatistiksel farklılıklardır.

Çevresel ve psikososyal faktörler

Tek bir neden yoktur. Araştırmalar; erken yaşam zorlukları, bazı toksin maruziyetleri, aile ve okul bağlamındaki streslerin riskle ilişkili olabileceğini, fakat çoğu ilişkinin nedensellik açısından karmaşık olduğunu vurgular. “Çevre her şeyi açıklar” da yanlış, “sadece biyoloji” de, etkileşim her zamanki gibi söz konusudur.

Uyku sorunları da tabloyu ağırlaştırabilir. Uyku bölünmesi veya uykuya dalma güçlüğü, gündüz dürtüselliğini ve hareketliliği artırabilir.

Hamilelik ve doğum komplikasyonları

Prematürite ve düşük doğum ağırlığı gibi perinatal faktörlerin riskle ilişkisi literatürde daha tutarlı bulgular arasında sayılır. Yine de tek başına bu faktörler tüm tabloyu açıklamaya yetmeyebilir.

Hiperaktivite tanısı ve test süreci

Hangi doktora gidilmeli?

“Hiperaktivite hangi doktor bakar” ve “hiperaktivite için hangi doktora gidilir” sorularının net yanıtı:

• Çocuk ve ergen için: Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi
• Yetişkin için: Psikiyatri

Gerekirse psikolog değerlendirmesi, okul görüşmesi ve gelişimsel değerlendirme eklenir. Bilimsel bulgu ve araştırmalar, farklı uzmanlardan oluşan ekip yaklaşımını destekler.

Tanı nasıl konur ve değerlendirme araçları

Hiperaktivite tanısı nasıl konur? Tek bir gözlemle değil:

• Klinik görüşme ve gelişimsel öykü
• İşlevsellik analizi
• Öğretmen ve ebeveyn derecelendirme ölçekleri
• Eşlik eden sorunların taranması

Hiperaktivite testi nasıl yapılır?

“Hiperaktivite testi” denince çoğu kişi tek bir test bekler. Gerçekte, kullanılanlar daha çok ölçekler ve yapılandırılmış değerlendirmelerdir. Örnek:

• Vanderbilt ebeveyn ölçeği gibi tarama araçları, psikometrik olarak çalışılmıştır.
• Yetişkinlerde Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization) (DSÖ) tarafından geliştirilen Yetişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Öz Bildirim Ölçeği (Adult ADHD Self-Report Scale) (ASRS) sık kullanılır ve geçerlik çalışmaları vardır.
• MOXO dikkat testi, dikkat seviyesi için bizlere bilgi verebilir.

Farklı yaş gruplarında tanı kriterleri

Tanı kriterleri yaşa göre yorumlanır. Özellikle yetişkinde hiperaktivite “koşup zıplama”dan çok “içsel huzursuzluk” biçimine kayabilir. Bu yüzden ölçütler işlevsellik ve süreklilik ekseninde ele alınır.

Hiperaktivite tedavisi ve destek yöntemleri

Davranışsal terapi yaklaşımları

Hiperaktivite nasıl tedavi edilir sorusunun güçlü yanıtı: davranışsal ve çevresel düzenleme çoğu vakada temel sistemi oluşturmaktadır.

• Ebeveyn beceri eğitimi ve davranış yönetimi, çocuk davranışları ve ebeveynlik çıktılarında anlamlı iyileşmelerle ilişkilidir.
• Bazı beslenme temelli yöntemlerde bulgular daha karışık; daha güvenilir çalışmalarda etkiler genellikle daha sınırlı bulunur.

Yetişkinlerde Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) odaklı programlar, özellikle ilaçla kısmi yanıt alanlarda semptom ve işlevsellikte ek katkı sağlayabilir.

İlaç tedavisi ve kullanım durumları

“Hiperaktivite ilaçları” başlığı en hassas alan. İlaç kararı hekim tarafından, risk-fayda analiziyle verilir.

• Geniş ölçekteki meta-analizler, DEHB ilaçlarının kısa vadede semptom azaltımında plaseboya göre üstün olduğunu ve yaş grubuna göre tercihlerin değişebildiğini gösterir.
• İlaçların kalp hızı ve tansiyon gibi parametrelerde küçük ama izlem gerektiren etkileri olabilir. Bu nedenle düzenli takip önerilir.
• Klasik çalışma örneklerinden biri olan MTA çalışması, ilaç yönetimi, davranışsal müdahale ve kombinasyon yaklaşımlarını karşılaştırmalı biçimde incelemiştir.

Kısa mesaj: İlaç “tek başına mucize” de değildir, “gereksiz” de değildir. Doğru hasta, doğru doz, doğru izlem gerekmektedir ve ek çalışmalar ile desteklenmesi kişinin gündelik yaşamdaki işlevselliğini ve uyumunu arttırır.

Eğitim ve okul desteği

Okul desteği, tedavinin “yan ürünü” değil, ana parçasıdır.

• Oturma düzeni ve uyaran azaltma
• Kısa ve net yönerge
• Davranış sözleşmesi ve ödül sistemi
• Ek süre ve sınav düzenlemeleri gibi uyarlamalar

Okul müdahaleleri genellikle davranış ve akademik çıktılara katkı hedefler.

Tedavi ne kadar sürer?

“Hiperaktivite tedavisi ne kadar sürer” sorusunda net tek süre yok.

• Davranışsal programlar sıklıkla 8-16 hafta çekirdek modül içerir.
• İlaçta etki günler-haftalar içinde görülebilir; asıl konu sürdürülebilir izlem ve işlevsellik hedefleridir.
• Gidişat yaşla değişebilir; hiperaktivite azalırken organizasyon ve dikkat sorunları sürebilir.

Hiperaktif çocuğa nasıl davranmalı?

Aileler için pratik öneriler

“Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuğa nasıl davranmalı” sorusunun cevabı: daha çok yapı, daha az tartışma.

• Davranışı tarif edin, kişiliği etiketlemeyin: “Koşuyorsun” demeyi tercih edin, “yaramazsın” demeyin.
• Az kural, net kural: 3-5 temel kural, herkes için aynı
• Anında geri bildirim: 30 dakika sonra değil, 30 saniye içinde
• Ödülü büyütün, cezayı küçültün: Ödül sistemi, sürdürülebilirlik sağlar

Günlük rutinlerin yapılandırılması

Rutin, hiperaktivite yönetiminde önemlidir:

• Sabah: tek sayfalık akış (kalk, giyin, kahvaltı, çık)
• Ödev: 15-20 dakika blok, 5 dakika mola, toplam 3-4 tur
• Akşam: ekran kapanış saati, sabit uyku hazırlığı

Uyku düzensizliği varsa önce onu toparlamak, davranış şiddetini azaltabilir.

Pozitif disiplin teknikleri

Pozitif disiplin “sınırsızlık” değildir.

• Önceden beklenti koy
• Davranış olunca hemen sonuç uygula
• Uygun davranışı yakala ve güçlendir
• Tutarlılık: bugün yasak, yarın serbest sistemi davranışı arttır, çatışma artar.

Davranışsal yaklaşımların ebeveynlik ve davranış sorunlarında etkisi, çok daha tutarlı ve güçlü görülür.

Enerjiyi yönlendirme stratejileri

Enerji boşaltma yerine enerji yönetimi:

• Okul öncesi ve okul çağında günlük planlı hareket (açık hava, kısa spor)
• Duyusal mola: kısa yürüyüş, esneme, su içme
• Görevleri “hareketli” tasarlayın: tahta silme, eşya taşıma gibi kontrollü hareket

Sıkça sorulan sorular

Hiperaktivite geçer mi?

Çoğu kişide hiperaktivite belirtileri yaşla azalır. Ancak bu “kendiliğinden bitti” demek değildir. Dikkatsizlik ve yürütücü işlev sorunları (planlama, erteleme, organizasyon) daha kalıcı olabilir.

Tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmezse risk artar:

• Okul başarısında düşüş
• Akran ilişkilerinde bozulma
• Aile içi çatışma ve düşük benlik algısı
• Yetişkinlikte işlevsellik kaybı ve eş tanılar
• Kendine güvende azalma

Yetişkin örneklemlerde belirgin rol kaybı ve yüksek eş tanı yükü bildirilmiştir.

Hiperaktivite genetik mi?

Genetik katkı güçlüdür, ama tek belirleyici değildir. Genetik riskler çoğu zaman küçük etkilerin toplamıdır ve tek başına tanı olulturacağı anlamına gelmez.

Yetişkinlerde nasıl belirtiler gösterir?

Yetişkinde hiperaktivite çoğu zaman “içsel huzursuzluk”, sabırsızlık ve sürekli meşguliyet ihtiyacı şeklindedir. Yetişkin DEHB, iş ve sosyal yaşamda belirgin etkilerle ilişkili bulunmuştur.

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü

Kaynakça

Biederman, J., Mick, E., & Faraone, S. V. (2000). Age-dependent decline of symptoms of attention deficit hyperactivity disorder: Impact of remission definition and symptom type. American Journal of Psychiatry, 157(5), 816-818. doi:10.1176/appi.ajp.157.5.816

Cortese, S., Adamo, N., Del Giovane, C., Mohr-Jensen, C., Hayes, A. J., Carucci, S., … Cipriani, A. (2018). Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: A systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 5(9), 727-738. doi:10.1016/S2215-0366(18)30269-4

Cortese, S., Faraone, S. V., Konofal, E., & Lecendreux, M. (2009). Sleep in children with attention-deficit/hyperactivity disorder: Meta-analysis of subjective and objective studies. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 48(9), 894-908. doi:10.1097/CHI.0b013e3181ac09c9

Daley, D., Van Der Oord, S., Ferrin, M., Danckaerts, M., Doepfner, M., Cortese, S., … Sonuga-Barke, E. J. S. (2014). Behavioral interventions in attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials across multiple outcome domains. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 53(8), 835-847. doi:10.1016/j.jaac.2014.05.013

Fabiano, G. A., Pelham, W. E., Jr., Coles, E. K., Gnagy, E. M., Chronis-Tuscano, A., & O’Connor, B. C. (2009). A meta-analysis of behavioral treatments for attention-deficit/hyperactivity disorder. Clinical Psychology Review, 29(2), 129-140. doi:10.1016/j.cpr.2008.11.001

Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159-165. doi:10.1017/S003329170500471X

Faraone, S. V., & Larsson, H. (2019). Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry, 24(4), 562-575. doi:10.1038/s41380-018-0070-0

Fayyad, J., De Graaf, R., Kessler, R., Alonso, J., Angermeyer, M., Demyttenaere, K., … Jin, R. (2007). Cross-national prevalence and correlates of adult attention-deficit hyperactivity disorder. The British Journal of Psychiatry, 190, 402-409. doi:10.1192/bjp.bp.106.034389

Hennissen, L., Bakker, M. J., Banaschewski, T., Carucci, S., Coghill, D., Danckaerts, M., … Buitelaar, J. K. (2017). Cardiovascular effects of stimulant and non-stimulant medication for children and adolescents with ADHD: A systematic review and meta-analysis. CNS Drugs, 31(3), 199-215. doi:10.1007/s40263-017-0410-7

Hoogman, M., Bralten, J., Hibar, D. P., Mennes, M., Zwiers, M. P., Schweren, L. S. J., … Franke, B. (2017). Subcortical brain volume differences in participants with attention deficit hyperactivity disorder in children and adults: A cross-sectional mega-analysis. The Lancet Psychiatry, 4(4), 310-319. doi:10.1016/S2215-0366(17)30049-4

Kessler, R. C., Adler, L., Ames, M., Demler, O., Faraone, S., Hiripi, E., … Walters, E. E. (2005). The World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS): A short screening scale for use in the general population. Psychological Medicine, 35(2), 245-256. doi:10.1017/S0033291704002892

Kessler, R. C., Adler, L., Barkley, R., Biederman, J., Conners, C. K., Demler, O., … Zaslavsky, A. M. (2006). The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: Results from the National Comorbidity Survey Replication. American Journal of Psychiatry, 163(4), 716-723. doi:10.1176/ajp.2006.163.4.716

Kessler, R. C., Adler, L. A., Gruber, M. J., Sarawate, C. A., Spencer, T., & Van Brunt, D. L. (2007). Validity of the World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS) Screener in a representative sample of health plan members. International Journal of Methods in Psychiatric Research, 16(2), 52-65. doi:10.1002/mpr.208

MTA Cooperative Group. (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies for attention-deficit/hyperactivity disorder. Archives of General Psychiatry, 56(12), 1073-1086. doi:10.1001/archpsyc.56.12.1073

Polanczyk, G., De Lima, M. S., Horta, B. L., Biederman, J., & Rohde, L. A. (2007). The worldwide prevalence of ADHD: A systematic review and metaregression analysis. American Journal of Psychiatry, 164(6), 942-948. doi:10.1176/ajp.2007.164.6.942

Safren, S. A., Otto, M. W., Sprich, S., Winett, C. L., Wilens, T. E., & Biederman, J. (2005). Cognitive-behavioral therapy for ADHD in medication-treated adults with continued symptoms. Behaviour Research and Therapy, 43(7), 831-842. doi:10.1016/j.brat.2004.07.001

Safren, S. A., Sprich, S., Mimiaga, M. J., Surman, C., Knouse, L., Groves, M., & Otto, M. W. (2010). Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms: A randomized controlled trial. JAMA, 304(8), 875-880. doi:10.1001/jama.2010.1192

Sonuga-Barke, E. J. S., Brandeis, D., Cortese, S., Daley, D., Ferrin, M., Holtmann, M., … European ADHD Guidelines Group. (2013). Nonpharmacological interventions for ADHD: Systematic review and meta-analyses of randomized controlled trials of dietary and psychological treatments. American Journal of Psychiatry, 170(3), 275-289. doi:10.1176/appi.ajp.2012.12070991

Thapar, A., Cooper, M., Eyre, O., & Langley, K. (2013). What have we learnt about the causes of ADHD? Journal of Child Psychology and Psychiatry, 54(1), 3-16. doi:10.1111/j.1469-7610.2012.02611.x

Valera, E. M., Faraone, S. V., Murray, K. E., & Seidman, L. J. (2007). Meta-analysis of structural imaging findings in attention-deficit/hyperactivity disorder. Biological Psychiatry, 61(12), 1361-1369. doi:10.1016/j.biopsych.2006.06.011

Willcutt, E. G. (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Neurotherapeutics, 9(3), 490-499. doi:10.1007/s13311-012-0135-8

Wolraich, M. L., Lambert, W., Doffing, M. A., Bickman, L., Simmons, T., & Worley, K. (2003). Psychometric properties of the Vanderbilt ADHD diagnostic parent rating scale in a referred population. Journal of Pediatric Psychology, 28(8), 559-567. doi:10.1093/jpepsy/jsg046

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü