İçindekiler

1. Selektif Mutizm Nedir ve Nasıl Tanımlanır?
2. Selektif Mutizm Belirtileri Nelerdir?
3. Selektif Mutizm Nedenleri ve Risk Faktörleri
4. Selektif Mutizm Tedavisi ve Yaklaşımlar
5. Ailelere ve Öğretmenlere Öneriler
6. Selektif Mutizm Etkinlikleri ve Pratik Egzersizler
7. Sıkça Sorulan Sorular
8. Tedavi edilmezse ne olur?

Selektif mutizm (seçici konuşmazlık), yalnızca “konuşmama” değil; çoğu zaman bedensel alarm tepkisiyle birlikte oluşan, belirli ortamlarda konuşmayı kilitleyen bir durumdur.

Bu rehber, “selektif mutizm nedir”, “selektif mutizm belirtileri”, “selektif mutizm nedenleri”, “selektif mutizm tedavisi” ve “selektif mutizm kendiliğinden geçer mi” gibi sorulara klinik ve kanıta dayalı bir yanıt vermek için hazırlanmıştır.

Selektif Mutizm Nedir ve Nasıl Tanımlanır?

Selektif mutizm, çocuğun konuşabildiği halde konuşmanın beklendiği bazı sosyal ortamlarda (çoğunlukla okul gibi) konuşamaması ile karakterize olmaktadır. Evde rahatça konuşan bir çocuğun okulda tamamen susması tipik örüntüdür. Bu tablo, güncel sınıflandırmalarda kaygı bozuklukları çerçevesinde ele alınır.

Seçici Konuşmazlığın Tıbbi Tanımı

Tıbbi açıdan selektif mutizm, “yapamama” halidir; çocuk çoğu zaman “istemediği” için değil, kaygı yükselince bedensel olarak zorlandığı ve kilitlendiği için konuşamaz. Bu, donma tepkisine benzeyen bir performans engeli olarak kendisini gösterir.

DSM-5’e Göre Tanı Kriterleri

DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı-5. Baskı) çerçevesi, selektif mutizmi belirli sosyal ortamlarda konuşmanın sürekli biçimde olmaması, bunun eğitim ve sosyal işlevselliği bozması ve dil bilgisizliğiyle açıklanamaması gibi eksenlerde tanımlar. Ayrıca durumun başka bir iletişim bozukluğu veya farklı bir birincil durumla daha iyi açıklanmaması gerekir.

Selektif Mutizm ile Utangaçlık Arasındaki Farklar

Utangaçlık bir “mizaç” olabilir; selektif mutizm ise işlev kaybı yaratır. Utangaç çocuk genelde ısındıkça konuşur; selektif mutizmde ise ısınsa bile belirli ortamlarda konuşma kalıcı şekilde kilitlenebilir. Ayrıca selektif mutizmde dil kullanımı, sosyal kaygı ve iletişim performansı daha karmaşık bir ayrışma gösterebilir.

Hangi Yaş Grubunda Görülür?

Başlangıç çoğunlukla okul öncesi dönemdedir; tablo genellikle okul başlarken görünür hale gelir. Yaygınlık ve görülme sıklığı çalışmaları okul örneklemlerinde düşük ama klinik açıdan anlamlı oranlar bildirir.

Selektif Mutizm Belirtileri Nelerdir?

Selektif mutizm belirtileri denince yalnızca “susma” akla gelir; oysa çoğu çocukta bunun etrafında dönen bir davranış ve bedensel tepki kümesi vardır. Bu yüzden “selektif mutizm belirtileri”ni bağlam bazlı okumak gerekir.

Evde ve Okulda Farklı Davranış Örüntüleri

En ayırt edici nokta “iki ayrı çocuk” gibi görünen örüntüdür:

• Evde: konuşur, şakalaşır, soru sorar.
• Okulda: sessiz kalır, cevap vermez, bazen başını bile kaldıramaz.

Bu farklılaşma, selektif mutizmin temel semptom imzalarından biridir.

Konuşma Dışındaki İletişim Şekilleri

Çocuk konuşmasa da iletişim “tamamen bitmez”. Şunlar görülebilir:

• Baş sallama, işaret etme, yazma
• Göz teması kaçınma veya kısa bakışlar
• Fısıltı, tek heceli sesler (bazı durumlarda)

Bu davranışlar çoğu zaman kaygının tolere edilebilir seviyede kalabildiği küçük ve güvenli alanları gösterir; tedavide bu alanlar aşamalı ve hedefli olarak büyütülür.

Fiziksel ve Duygusal Belirtiler

Burada “somatik kısımlara ait” çerçeve netleşir. Çocuk konuşma beklentisi olan ortamda:

• Donma, kaslarda gerginlik
• Yüz kızarması, titreme, terleme
• Mide ağrısı, baş ağrısı, boğazda düğüm hissi
• Yoğun utanç ve değerlendirilme korkusu deneyimler.

Bu bedensel belirtiler, kaygının vücuttaki çıktılarıdır ve klinik değerlendirmede ciddiye alınmalıdır.

Erken Dönem Uyarı İşaretleri

Erken uyarı işaretleri çoğu zaman “küçük” görünür:

• Yeni ortamlarda aşırı sessizlik ve çekilme
• Öğretmenle hiç konuşmama
• Akran etkileşiminden kaçınma
• Okula gitme öncesi somatik yakınmaların artması

Erken farkındalık, tedavinin hızını ve sürdürülebilirliğini artırır; çünkü konuşma kaçınması pekiştikçe kalıp güçlenebilir.

Selektif Mutizm Nedenleri ve Risk Faktörleri

“Selektif mutizm nedenleri” tek bir nedene indirgenmez; biyolojik yatkınlık, mizaç ve çevresel öğrenme döngüsü birlikte çalışır.

Genetik ve Biyolojik Etmenler

Aile çalışmalarında, sosyal kaygı temalarının aile içinde daha sık görülebildiğine dair bulgular vardır. Bu, selektif mutizmin “öğrenilmiş çekingenlik” değil, yatkınlık ve çevrenin etkileşimiyle şekillenen bir tablo olduğunu destekler.

Anksiyete Bozukluğu ile İlişkisi

Selektif mutizm; sosyal kaygı, değerlendirilme korkusu ve kaçınma döngüsüyle güçlü biçimde ilişkilidir. Bu nedenle güncel yaklaşım, tabloyu kaygı bozuklukları çerçevesinde ele almayı rasyonel bulur.

Çevresel ve Ailesel Faktörler

Çevresel etmen derken “aile hatası” aramak yerine, şu öğrenme mekanizmasına bakmak gerekir:

• Çocuk konuşmayınca kaygı düşer (kısa vadeli rahatlama)
• Rahatlama davranışı pekiştirir
• Bir sonraki sefer konuşmak daha da zorlaşır

Bu döngü, iyi niyetli ama yanlış müdahalelerle de güçlenebilir (örnek: sınıf içinde “Hadi söyle” baskısı).

Travmatik Deneyimlerin Rolü

Selektif mutizm bazı vakalarda stresli yaşam olaylarıyla birlikte görünse de, literatür genel olarak tabloyu “yalnızca travma” ile açıklamanın yetersiz kalacağını; daha çok kaygı temelli bir çekirdek üzerine farklı risklerin eklenebileceğini gösterir.

Selektif Mutizm Tedavisi ve Yaklaşımlar

“Selektif mutizm nasıl geçer?” sorusunda en kritik nokta şu: hedef, çocuğu konuşmaya zorlamak değil; konuşmayı mümkün kılan güvenli öğrenme basamaklarını kurmaktır. Bilimsel araştırma bulgularına ait bilgi birikimi en çok davranışçı ve bilişsel-davranışçı temelli yaklaşımları destekler.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Yöntemleri

BDT (Bilişsel Davranışçı Terapi) yaklaşımında tedavi yapısı genellikle “aşamalı maruz kalma” uygulamaları üzerine kuruludur:

• Konuşma basamakları (en kolaydan zora)
• Uyaranı kademeli artırma (kişi, ortam, süre)
• Pekiştirme planı (çabaya odaklı)

Randomize kontrollü çalışmalar, ev ve okul bileşenlerini birlikte ele alan yapılandırılmış programların konuşmayı artırabildiğini göstermiştir.

Meta-analiz düzeyinde de psikososyal müdahalelerin konuşma davranışında anlamlı iyileşmelerle ilişkili olduğu raporlanmıştır.

Oyun Terapisi ile İyileşme Süreci

“Selektif mutizm oyun terapisi” çoğu vakada tek başına ana tedavi değil; çocuğun sürecini kolaylaştıran, güven ve etkileşimi artıran bir destek bileşeni olarak daha gerçekçi konumlanır. Araştırmalara göre çocukların terapi sürecinde, davranışçı basamaklandırma ve okul genellemesi daha önemlidir.

Dil ve Konuşma Terapisi Uygulamaları

“Selektif mutizm dil ve konuşma terapisi” denince kritik ayrım şudur:

• Selektif mutizm çekirdeği çoğu zaman kaygıdır.
• Buna eşlik eden dil ve konuşma güçlükleri bazı çocuklarda tabloyu ağırlaştırabilir.

Dil ve konuşma alanındaki zorlukların selektif mutizmle ilişkisine dair derlemeler, bazı çocuklarda anlamlı dil zorlanmaları olabileceğini ve bunun değerlendirmede gözden kaçmaması gerektiğini vurgular.

İlaç Tedavisi Ne Zaman Gerekir?

“Selektif mutizm ilaç tedavisi” klinikte genellikle şu koşullarda gündeme gelir:

• Kaygı çok yüksek ve terapiye katılımı engelliyor
• Eşlik eden yaygın kaygı veya depresif belirtiler belirgin
• Psikososyal müdahale tek başına ilerleyemiyor

İlaçlar konusunda sistematik derlemeler, özellikle seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) ekseninde sınırlı ama bazı olgularda yararlı olabilecek kanıtlar olduğunu; buna rağmen literatürün metodolojik olarak kısıtlı kaldığını belirtir.

Ailelere ve Öğretmenlere Öneriler

Selektif mutizm yaşayan çocukların ailelerine ve selektif mutizme sahip öğrencisi olan öğretmene en temel öneri öneri şudur: “baskıyı azaltın, hedeflenen basamağı netleştirin, pekiştirmeyi doğru davranışa ekleyin.” Okul iş birliği, davranışın genellenmesi için kritik değişkendir.

Evde Çocuğunuza Nasıl Destek Olabilirsiniz?

• “Konuş” baskısı yerine “iletişim” hedefi koyun (işaret, yazı, tek kelime, fısıltı gibi).
• Evdeki konuşkan halini “kanıt” gibi kullanmayın: “Evde konuşuyorsun, burada da konuş” cümlesi çoğu zaman kaygıyı artırır.
• Günlük mini basamaklar belirleyin: 1 basamak = 1 küçük hedef (örnek: markette kasiyere başıyla selam).
• Ödülü “sonuca” değil “denemeye” bağlayın.

Bu tarz basamaklandırma ve genelleme mantığı, kanıt destekli davranışçı programların ortak çekirdeğini oluşturmaktadır.

Okul Ortamında Uygulanabilecek Stratejiler

• Sınıf içinde sözlü yanıtı zorunlu kılmadan alternatif yanıt kanalları açın (kart, yazı, işaret).
• Önce küçük ve güvenli sosyal halka: tek bir akran, sonra 2 akran, sonra küçük grup.
• Öğretmen-çocuk bire bir kısa “konuşma aralıkları” planlayın (teneffüs sonrası 2 dakika gibi).
• İlerlemeyi görünür kılın: haftalık basamak ve başarı takip tablosu.

Okul tabanlı stratejilerin çerçevesi, uygulama rehberlerinde ve okul odaklı müdahalelerde ayrıntılı şekilde ele alınır.

Baskı Yapmadan İletişim Kurma Teknikleri

• “Sessizliği doldurma” alışkanlığınızı azaltın: çocuğa yanıt için süre verin.
• Göz temasını dayatmayın: göz teması bazı çocuklarda kaygıyı tırmandırır.
• “Şimdi söyle” yerine “istersen fısıldayabilirsin” gibi seçenek sunun.
• Yanıt gelmese bile etkileşimi sürdürün (konu değiştirmek, birlikte aktiviteye geçmek). Yanıt almış gibi de davranabilirsiniz.

Bu yaklaşım, terapide odak-dışı iletişim yaklaşımı (defocused communication) gibi işe yarayan prensiplerle paralel uygulamalar olarak görülebilir.

Sabırlı ve Tutarlı Yaklaşımın Önemi

Selektif mutizmde sıçramalı ilerleme yaygındır: 2 adım ileri, 1 adım geri. Tutarlılık, basamağı stabil tutar. Uzun dönem takip verileri, erken ve yapılandırılmış müdahalenin kalıcı kazanımlarla beraber görüldüğünü gösterir.

Selektif Mutizm Etkinlikleri ve Pratik Egzersizler

“Selektif mutizm etkinlikleri” hedefi eğlendirmekten önce şudur: konuşmaya giden yolu en küçük parçalara bölmek. En iyi alıştırma, çocuğun tolerans penceresine göre ayarlanmış alıştırmadır.

Konuşmayı Teşvik Eden Oyunlar

• “Görevli fısıltı”: Çocuk bir mesajı sadece seçilmiş kişiye fısıldar (güvenli kişi).
• “Ses seviyesi merdiveni”: 1 = fısıltı, 2 = alçak ses, 3 = normal ses. Hedef 1 basamak artış.
• “Şifreli kelime”: Çocuk tek kelimeyi söyler, siz cümleyi tamamlayıp oyunu sürdürürsünüz.

Sosyal Becerileri Geliştirici Aktiviteler

• “İkili görev”: 1 akranla birlikte yap-boz, lego, resim. Konuşma şart değil; hedef ortak aktivite.
• “Kısa selam rutini”: her gün aynı öğretmene aynı selam (başla, sonra el, sonra tek kelime).

Bu tür yapılandırılmış sosyal maruziyet, davranışçı programların genelleme mantığıyla tutarlıdır.

Aşamalı Maruz Kalma Egzersizleri

Aşamalı maruz kalma için pratik “3 eksenli basamak” modeli:

• Kişi: anne ile 1 kişi, sonra 2 kişi, sonra akran, sonra öğretmen
• Ortam: ev, okul bahçesi, sınıf kapısı, sınıf içi
• Görev: işaret, yazı, fısıltı, tek kelime, kısa cümle

Bu basamak mantığı, klinik çalışmalarda kullanılan müdahale çekirdekleriyle uyumludur.

Günlük Rutinlerde Uygulayabileceğiniz Teknikler

• “Günlük 1 mini görev”: 30 saniyelik bir iletişim denemesi (örnek: garsona başla onay).
• “Ön hazırlık”: okuldan önce 1 dakika nefes ve plan (hangi basamak hedefleniyor? Kiminle iletişime geçecek? Nerede iletişim kuracak?).
• “Kayıt tutma”: haftada 3 satır ilerleme notu (ne denendi, ne oldu, bir sonraki adım ne).

Meta-analizler, yüz yüze davranışçı müdahalelerin konuşma davranışında anlamlı iyileşmelerle ilişkili olabileceğini vurgular.

Sıkça Sorulan Sorular

Selektif mutizm kendiliğinden geçer mi?

Bazı çocuklarda zamanla hafifleme görülebilir; ancak “kendiliğinden geçer” varsayımı risklidir. Çünkü konuşmama davranışı kaçınma döngüsüyle pekişebilir ve okul ile sosyal gelişim alanlarında ikincil kayıplar doğurabilir.

Tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmezse risk, yalnızca konuşmama değildir:

• Akademik katılım ve performans etkilenebilir
• Akran ilişkileri ve sosyal beceri gelişimi daralabilir
• Kaygı örüntüsü başka alanlara yayılabilir

Bu yüzden selektif mutizm tedavi yöntemleri, erken ve yapılandırılmış müdahaleyi önceliklendirmektedir.

Yetişkinlerde de görülebilir mi?

Yetişkinlerde selektif mutizm çoğunlukla çocuklukta başlayıp devam eden veya tanınmadan kalan bir örüntü olarak karşımıza çıkar. Uzun dönem izlem çalışmalarında, selektif mutizmin azalmasına rağmen kaygı ile ilişkili zorlukların sürebildiği vurgulanır.

Otizm spektrum bozukluğu ile ilişkisi var mı?

“Selektif mutizm ve otizm” ilişkisi klinikte iki nedenle gündeme gelir:

• Bazı çocuklarda her ikisi birlikte görülebilir.
• Bazı durumlarda selektif mutizm, sosyal iletişim güçlüğüyle karışabilir.

Seçilmiş klinik örneklemlerde otizm spektrum bozukluğu eş tanısının kayda değer oranlarda görülebildiği bildirilmiştir; bu yüzden değerlendirmenin çok disiplinli yapılması önemlidir.

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü

Kaynakça

Bergman, R. L., Piacentini, J., & McCracken, J. T. (2002). Prevalence and description of selective mutism in a school-based sample. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 41(8), 938–946. https://doi.org/10.1097/00004583-200208000-00012

Black, B., & Uhde, T. W. (1994). Treatment of elective mutism with fluoxetine: A double-blind, placebo-controlled study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 33(7), 1000–1006. https://doi.org/10.1097/00004583-199409000-00010

Chavira, D. A., Shipon-Blum, E., Hitchcock, C., Cohan, S., & Stein, M. B. (2007). Selective mutism and social anxiety disorder: All in the family? Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 46(11), 1464–1472. https://doi.org/10.1097/chi.0b013e318149366a

Cohan, S. L., Chavira, D. A., & Stein, M. B. (2006). Practitioner review: Psychosocial interventions for children with selective mutism: A critical evaluation of the literature from 1990–2005. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47(11), 1085–1097. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2006.01662.x

Cunningham, C. E., McHolm, A. E., Boyle, M. H., & Patel, S. (2004). Behavioral and emotional adjustment, family functioning, academic performance, and social relationships in children with selective mutism. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(8), 1363–1372. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00327.x

Drljan, B. J. (2022). Speech and language deficits in children with selective mutism: Cause, comorbidity, or consequences? Specijalna Edukacija i Rehabilitacija, 21(2), 133–146. https://doi.org/10.5937/specedreh21-36611

Hipolito, G., Pagnamenta, E., Stacey, H., Wright, E., Joffe, V., Murayama, K., & Creswell, C. (2023). A systematic review and meta-analysis of nonpharmacological interventions for children and adolescents with selective mutism. JCPP Advances, 3(3), e12166. https://doi.org/10.1002/jcv2.12166

Hung, S.-L., Spencer, M. S., & Dronamraju, R. (2012). Selective mutism: Practice and intervention strategies for children. Children & Schools, 34(4), 222–230. https://doi.org/10.1093/cs/cds006

Iimura, D., Tsujita, N., Aoki, M., & Hagihara, H. (2025). Meta-analysis of behavioral treatments for selective mutism: Findings from selective mutism questionnaire (SMQ) and school speech questionnaire (SSQ). Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 19(1), 40. https://doi.org/10.1186/s13034-025-00891-8

Manassis, K., Oerbeck, B., & Overgaard, K. R. (2016). The use of medication in selective mutism: A systematic review. European Child & Adolescent Psychiatry, 25(6), 571–578. https://doi.org/10.1007/s00787-015-0794-1

Muris, P., & Ollendick, T. H. (2015). Children who are anxious in silence: A review on selective mutism, the new anxiety disorder in DSM-5. Clinical Child and Family Psychology Review, 18(2), 151–169. https://doi.org/10.1007/s10567-015-0181-y

Muris, P., & Ollendick, T. H. (2021). Selective mutism and its relations to social anxiety disorder and autism spectrum disorder. Clinical Child and Family Psychology Review, 24, 294–325. https://doi.org/10.1007/s10567-020-00342-0

Oerbeck, B., Stein, M. B., Wentzel-Larsen, T., Langsrud, Ø., & Kristensen, H. (2014). A randomized controlled trial of a home and school-based intervention for selective mutism: Defocused communication and behavioural techniques. Child and Adolescent Mental Health, 19(3), 192–198. https://doi.org/10.1111/camh.12045

Oerbeck, B., Overgaard, K. R., Stein, M. B., Pripp, A. H., & Kristensen, H. (2018). Treatment of selective mutism: A 5-year follow-up study. European Child & Adolescent Psychiatry, 27(8), 997–1009. https://doi.org/10.1007/s00787-018-1110-7

Steffenburg, H., Steffenburg, S., Gillberg, C., & Billstedt, E. (2018). Children with autism spectrum disorders and selective mutism. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 14, 1163–1169. https://doi.org/10.2147/NDT.S154966

Viana, A. G., Beidel, D. C., & Rabian, B. (2009). Selective mutism: A review and integration of the last 15 years. Clinical Psychology Review, 29(1), 57–67. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2008.09.009

Yeganeh, R., Beidel, D. C., Turner, S. M., Pina, A. A., & Silverman, W. K. (2003). Clinical distinctions between selective mutism and social phobia: An investigation of childhood psychopathology. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 42(9), 1069–1075. https://doi.org/10.1097/01.CHI.0000070262.24125.23

Bergman, R. L., Gonzalez, A., Piacentini, J., & Keller, M. L. (2013). Integrated behavior therapy for selective mutism: A randomized controlled pilot study. Behaviour Research and Therapy, 51(10), 680–689. https://doi.org/10.1016/j.brat.2013.07.003

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Dünya Psikolojik Danışma ve Eğitim Merkezleri Kurum Müdürü