Fuat Can Çalışkan

Eylül 15, 2026

Boşanma Psikolojisi: Ayrılık Sürecinde Duygusal Yeniden Yapılanma

Boşanma, çoğunlukla derin bir kayıp ve stres deneyimidir. Boşanma, ölümden sonraki enstresli yaşam olaylarından biri olarak tanımlanır. Evliliğin sonlanması yalnızca iki bireyin ayrılması değil, aynı zamanda hayatın birçok alanında köklü değişiklikler demektir. Birdenbire ortak planların, günlük rutinlerin, gelecek hayallerinin yıkılması; kimlik, aidiyet ve gelecek güvencesi kaybı hissi yaratır. Araştırmalar, boşanmanın genellikle kaygı, depresyon, stres ve umutsuzluk ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Örneğin yeni işsizlik, mali zorluklar veya sosyal çevrenin daralması, boşanma sonrası yalnızlık ve belirsizlik duygularını artırabilir. Bu koşullar altında akıl sağlığı ve genel iyilik hali düşebilir; bazı çalışmalarda boşanmış kişilerin depresyon ve intihar riskinin evli bireylere göre daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Öte yandan, her boşanma deneyimi benzersizdir. Sosyal destek, mali imkânlar, kişilik özellikleri ve önceki yaşam deneyimleri gibi faktörler uyum sürecini farklılaştırır. Araştırmalar, kişisel ve sosyal destek kaynakları zayıfsa, boşanmanın etkilerinin daha ağır yaşanabileceğini belirtmektedir. Kısacası, boşanmanın neden olduğu psikolojik yükü anlamak için bu süreci bir kaybın yas sürecine benzer bir deneyim olarak görmek gerekir.

Boşanma Neden Bu Kadar Zor Bir Süreçtir?

Boşanmanın zorlayıcı olmasının temelinde birden çok etken vardır. Öncelikle boşanma, sıradan bir ayrılıktan çok önceki düzenin bozulmasıdır. Uzun yıllar ortak geçirilen hayatın bitmesi, günlük rutinlerin değişmesi ve paylaşılan gelecek hayallerinin yitirilmesi kişinin yaşamında derin bir boşluk yaratır. Bu süreçte sadece eski eş değil, aynı zamanda “eş kimliği”, “dost kimliği” gibi benlik imajları da yıkılır. Dolayısıyla birey, yaşadığı duyguların yanı sıra kimlik ve aidiyet sorgulaması da yapar. Eşin vefatından sonra ikinci en stresli olay olan boşanma, psikolojik dayanıklılığı sınar.

Ayrıca boşanma süreci genellikle belirsizliklerle doludur. Ekonomik düzenin yeniden kurulması, çocuklarla yeni iletişim biçimleri, aile içi rollerin yeniden paylaşılması gibi unsurlar stres yükünü artırır. Yapılan araştırmalar, boşanmanın yalnız bireyi değil çocukları ve geniş aileyi de etkilediğini; kaygı, stres ve umutsuzluk duygularının tüm aile üyelerinde görülebileceğini vurgulamaktadır. Örneğin, boşanma sonrası bireylerde hem zihinsel sağlığa ilişkin sorunlarda artış gözlenmiş hem de gelecekle ilgili umut azalması görülmüştür.

Bu güçlükleri aşmak için, boşanmayı bir kayıp ve yas süreci olarak kabul etmek önemlidir. Birçok danışan, boşandığı eşini sanki kaybetmiş gibi yas tutar. Bir insanı kaybetme benzetmesi yapıldığında, boşanmanın beyin ve duygu sistemi üzerinde benzer etkiler yaratması şaşırtıcı değildir. Gerçekten de boşanma, uzun süren bir yas dönemini beraberinde getirebilir. Bu süreçte bireylerde inkâr, öfke, pişmanlık gibi duygular doğal olarak ortaya çıkabilir. Bu aşamaları daha yakından inceleyelim.

Boşanma Bir Kayıp ve Yas Deneyimidir

Boşanmanın yarattığı acıyı anlamak için özgün bir kayıp deneyimi olarak görmek faydalıdır. Yakın birini (eşini) kaybetmek, bir beden yarısının eksilmesi gibi gelebilir. Uzun süreli beraberliğin sona ermesi, birlikte yapılan planların rafa kalkması, ortak çevrenin dağılması yas benzeri tepkilere yol açar. Kaybedilen şey ne finansal ne de nesnel bir varlıktır; kaybedilen paylaşımlı hayat ve geleceğe dair umutlardır.

Bu yüzden boşanma sürecinde yas benzeri aşamalar görülebilir. İlk başta kişi şokta ve inanmakta zorluk çekebilir (Şok ve İnkar). Ardından kaybın haksızlığına öfke duyabilir, kendini veya eşini suçlayabilir (Öfke ve Suçlama). Daha sonra “Keşke şu şekilde yapsaydım” diyerek pazarlık, pişmanlık duyguları baş gösterebilir (Pazarlık ve Pişmanlık). Bu aşamada kişi geçmiş hatalarını veya kaderi sorgulayabilir. Son aşamada ise zamanla duygular dengelenir ve kişi yeni bir hayata uyum sağlayacak kabullenmeye doğru ilerler (Kabullenme ve Yeniden Yapılanma). Bu dinamikler Kübler-Ross’un yas modeline benzer olsa da bireyden bireye farklı süre ve derecede yaşanır. Örneğin, boşanmanın boşluk, belirsizlik ve umutsuzluk hissi doğurabileceğini; sürecin en başındaki duygusal yoğunluğun zamanla azalabildiğini bazı durumlarda görebiliriz.

Ancak unutulmamalıdır ki süreç her zaman bu aşamaların içine sıkışmayabilir. Özellikle kavgalı veya şiddetli ayrılıklar, ansızın terk edilme ya da aldatılma gibi durumlar travma benzeri semptomlar ortaya çıkarabilir. Travma, beynin alarm sistemini aşırı duyarlı hale getirerek uzun süreli korku, anksiyete, uyku bozuklukları veya tekrarlayan kötü anılar (flashback) gibi belirtilere yol açabilir. Boşanma deneyimi olan bireylerde, ayrılığın şok etkisi sinir sisteminde güçlü bir reaksiyon yaratabilir. Yapılan bazı çalışmalarda boşanmanın duygusal ve ruhsal iyilik halini “ağır etkileyen” bir süreç olduğu belirtilmiştir. Bu tür durumlarda normalin ötesinde anksiyete gelişebilir.

Özetle, boşanma herkes için aynı şekilde deneyimlenmez. Bazı kişiler süreci nispeten hızlı atlatırken, diğerlerinde uzun süre devam eden yas ve travma tepkileri görülebilir. Araştırmalar da göstermiştir ki, boşanmanın olumsuz sonuçları, kişisel dayanıklılık ve sosyal destek gibi faktörlere bağlı olarak değişir. Örneğin yakın çevresinden destek alan, kişisel becerilerini güçlü hisseden bireyler, yalnız ve çaresiz hissedenlerden daha hızlı iyileşebilir. Bu yüzden sürecin zorluğunu değerlendirirken “herkesin boşanmayı aynı şekilde yaşamadığını” unutmamak gerekir.

Boşanma Sürecinin Duygusal Aşamaları

Boşanma deneyimi genellikle belli duygusal aşamaları takip eder. Aşağıda bu aşamaları kısaca özetliyoruz:

Şok ve İnkar: İlk anda kişiler sarsılır, olan biteni kabullenmek istemezler. “Neden ben?” diye sorar, bir an bunun geçici bir yanlışlık olduğuna inanmak isterler. Duygular donuklaşabilir; kişi günlük hayatını otomatik sürdürürken içeride büyük bir boşluk hissedebilir.
Öfke ve Suçlama: Şok dalgası geçtikçe, öfke ortaya çıkabilir. Birey hem kendini hem eşini suçlamaya başlayabilir. “Bunu hak etmedim!” diyerek acısını ifade etmeye çalışır. Öfke, utanç ve kırgınlık gibi duygular karışabilir. Bu aşamada dürtüsel kararlar alınması ya da sert tepkiler verilmesi olasıdır.
Pazarlık ve Pişmanlık: Daha sonra “Keşke…” cümleleri kurulur. Kişi geçmişe döner, ilişkiyi kurtarmak için yapılabilecekleri düşünür. “Bir şekilde anlaşabilseydik” veya “Belki bir şeyleri farklı yapsaydım” gibi düşünceler suçluluk hissini artırabilir. Pişmanlık ve kaybedilen fırsatların düşüncesi acıya eşlik eder.
Kabullenme ve Yeniden Yapılanma: Zamanla duygular yatışmaya başlar. Kişi boşanmanın gerçekliğini kabul eder ve yeni bir hayata uyum arayışı içine girer. Artık geçmişte kalmış ilişkiden dersler çıkarılır, geleceğe yönelik yeni hedefler belirlenir. Bu aşamada kişi, yalnızlık hissiyle yaşamayı öğrenir, kendi ihtiyaçlarına odaklanır ve yeni bir kimlik inşa etmeye başlar. Kabullenme aşamasında empati geliştirme, şefkat uygulamaları ve bilişsel yeniden yapılandırma gibi teknikler yardımcı olabilir. Örneğin farkındalık (mindfulness) egzersizleri, kişiyi şimdiki ana odaklayarak içsel huzuru destekleyebilir.

Bu aşamalar herkes için aynı hızda olmaz. Bazı kişiler kabullenmeye daha çabuk ulaşırken, bazılarında öfke daha uzun sürebilir. Burada önemli olan, her aşamanın bir işlem süreci olduğu ve zamanla acının hafifleyeceği gerçeğidir.

Boşanma Sürecinde Sık Yaşanan Duygular

Boşanma boyunca deneyimlenen duygular çeşitli ve karmaşıktır. Aşağıda bu süreçte sıklıkla ortaya çıkan hisler ve durumlar incelenmiştir:

Yalnızlık ve Kimlik Kaybı Hissi: Evli kimliği kaybolan kişi, sosyal çevresinde de bir boşluk hissedebilir. Eşini “arkadaş”, “danışman” veya “hayat arkadaşı” olarak tanımlayan birey, bu rollerin tekrar kurulacağını bilmenin hüznünü yaşar. Bir zamanlar kendini “biz” içinde gören kişiler, şimdi yalnızlıkla yüzleşir. Kişi ayrıca yeni ilişkilerde önyargı yaşayabilir; “Artık kimseyi asla sevmeyeceğim” şeklinde genelleyici düşünceler üretebilir. Bu duyguları normal karşılamak ve kimlik sorularına odaklanmak, yeniden inşa aşamasında olumlu sonuç verir.
Suçluluk ve Özgüven Kaybı: Boşanan bireyler sıkça “Neyi yanlış yaptım?” sorusunu kendi kendilerine sorar. Evliliğin sona ermesini kendi kusurlarına bağlama eğilimi, suçluluk duygusunu besler. Uzmanlar, boşanmanın suçluluk duygusuyla birlikte özgüven kaybına neden olabileceğini belirtir. Bazıları kendini değersiz hissedebilir ya da “Bir daha kimse beni böyle sevmez” gibi düşüncelere kapılabilir. Bu tür olumsuz otomatik düşünceler zamanla yeniden yapılandırılmalıdır. Özellikle bilişsel terapi teknikleri, kişinin kendisini haksız yere eleştirmesini azaltmaya yardımcı olur.
Öfke ve Kızgınlık: Yukarıda da bahsedildiği gibi, öfke bu süreçte sık yaşanan bir duygudur. Kişi hem karşı tarafa hem de eşine ve bazen kendine kızgınlık besleyebilir. “Beni ne kadar üzdün” cümleleri, içsel çaresizliği ve kırgınlığı yansıtır. Öfke, boşanma sırasında doğal bir duygudur ve ifadesi önemlidir; ancak zararlı bir hale dönüşmemesi için kontrol altına alınmalıdır. Sigarayı bırakan birinin sinirli olmasına benzer biçimde, boşanan birinin de değişime duyduğu tepki öfke biçiminde dışa vurabilir. Bu aşamada kişiler duygularını bir terapist veya güvendikleri biriyle paylaşarak rahatlama sağlayabilir.
Rahatlama Hissi ve Bunun Suçluluğu: Şaşırtıcı olsa da bazı kişiler boşanmanın ardından “rahatlama” hissi de yaşayabilir. Evlilik içindeki uzun süreli çatışmalar ve baskının sona ermesi, pozitif bir değişim duygusu yaratabilir. Aynı zamanda bu rahatlama, suçluluk hissine dönüşebilir. “Neden mutlu hissediyorum?” sorusu akla gelebilir. Bu durum normaldir. Sonuçta biten yalnızca ilişkide yaşanan problemler değil, aynı zamanda yeni bir dönemin başlangıcıdır. Örneğin bazı kadınlar, yıkıcı evlilik sonrası boşanma ile yeni iş veya eğitim olanakları yakalayarak hayatlarına yeniden yön verebilir. Bu gibi gelişmeler, boşanmanın sadece negatif sonuçları olmadığını, bazen bireyin psikososyal gelişimi için yeni fırsatlar da barındırdığını gösterir.

Boşanma Sürecini Sağlıklı Atlatmak

Boşanma süreci duygusal açıdan yoğun olsa da sağlıklı başa çıkma yolları vardır. Aşağıdaki başlıklar bu süreçte yararlı olabilecek stratejileri açıklar:

Duyguları Bastırmak Yerine Kabullenmek: Boşanma sürecinde hissedilen üzüntü, öfke, korku gibi duygular normaldir ve bastırılmaya çalışıldığında daha çok içselleştirilebilir. Duyguları sağlıklı bir şekilde yaşamak ve ifade etmek gerekir. Örneğin günlük tutmak, güvenilir bir arkadaş veya danışmanla konuşmak, sanatsal etkinlikler veya yazma terapisi (örneğin boşanmaya dair bir mektup yazmak ama göndermemek) gibi yöntemlerle içsel çatışmaları dışa vurabilirsiniz. Ayrıca kabullenme ve farkındalık teknikleri de duygulara direnmek yerine onlarla yaşamanıza yardımcı olur.
Sosyal Destek Ağının Önemi: Bu süreçte yalnız olmadığınızı bilmek kritik önemdedir. Araştırmalar, boşanma sonrasında güçlü bir sosyal destek sistemine sahip olanların daha iyi uyum sağladığını gösteriyor. Aile üyeleri, arkadaşlar ve destek gruplarıyla iletişimde kalmak, duygusal rahatlama sağlar. Kimi araştırmalar, kişisel ve sosyal kaynaklar yetersiz olduğunda boşanmanın olumsuz etkilerinin artabileceğine dikkat çekiyor. Örneğin münferit bir danışmanlık veya destek grubuna katılarak, benzer deneyimler yaşamış kişilerle konuşmak içsel yükünüzü hafifletir. Ayrıca yeni hobiler veya kurslar edinin; bu hem sosyal ilişkilerinizi genişletir hem de dikkat dağıtıcı bir uğraş sağlar.
Kendine Zaman Tanımak: Her iyileşme süreci zamana ihtiyaç duyar. Bunun için aceleci davranmayın. İlk aylarda ya da yıllarda tekrar normale dönme beklentisi yerine, her gün bir önceki günden biraz daha iyi hissetmeyi hedefleyin. Uyku düzeninize ve beslenmenize dikkat edin; fiziksel sağlık, ruh sağlığının da temelidir. Yeterli uyku almak ve dengeli beslenmek, stres hormonlarını dengeler. Düzenli egzersiz yapmak (örneğin yürüyüş, yoga, dans) hem endorfin salgısını artırır hem de zihinsel rahatlama sağlar. Ayrıca, boşanmayla beraber ortaya çıkan yeni sorumluluklar (örneğin tek ebeveynlik yükümlülükleri) karşısında kendinize gerçekçi hedefler koyun. Büyük değişiklikleri küçük adımlarla uygulamaya koymak, başarı hissi yaratır.
Yeni Bir Yaşama Adapte Olmak: Boşanma sonrası dönemde, eski düzeniniz yerine yeni bir rutin ve kimlik inşa etmek önemlidir. Bu, boşanmanın altında yatan nedenlere bağlı olarak tasarlanabilir. Örneğin, daha önce ihmal edilen bir hobiye zaman ayırmak, uzun zamandır görmek istediğiniz bir şehri ziyaret etmek veya meslekî hedeflerinize odaklanmak bu dönemi verimli kılar. Düşünsel açıdan, bilişsel yeniden yapılandırma teknikleriyle eski ilişkiye dair olumsuz genellemeleri belirleyip yerine olumlu gerçeklere odaklanabilirsiniz. Örneğin “Yalnız kalırım” düşüncesini, “Birlikte olduğum süre bana ne öğretti?” gibi yapıcı bir soruyla değiştirmek zihinsel olarak güçlendirir. Bilişsel Varoluşçu Terapi gibi yaklaşımlar, bu yeni dönemde hayata anlam verme ve umut geliştirme konularında destek sağlayabilir.

Bu başlıklar altında özetlenen stratejiler, boşanma sürecini daha bilinçli ve dirençli atlatmayı kolaylaştırır. Elbette ihtiyaç duyulursa ruh sağlığı uzmanlarından psikolojik danışma veya destek almak en doğru adımdır.

Çocuklu Çiftlerde Boşanma Psikolojisi

Eğer boşanmış veya boşanma sürecindeki çiftin çocuğu varsa, durum daha karmaşık hale gelir. Çocukların psikolojisi için ebeveynlerin tutumları ve iletişim biçimleri büyük önem taşır. Aşağıda bu alana dair bazı kritik konulara değiniyoruz:

Çocuğa Nasıl Anlatılmalı? Boşanma kararı aile içinde, özellikle çocuk önünde konuşulmalı; birinizin çocuğu yalnızca bilgilendirmesi riskli olabilir. Ebeveynler birlikte, sakin ve anlayışlı bir dil kullanarak çocuğa durumu anlatmalıdır. Yaşa uygun basit bir dille “Artık anne ve baba ayrı yaşayacak, bu senin suçun değil” demek çok önemlidir. Her iki ebeveynin de çocuğa sevdiğini vurgulaması, çocuğun yalnız olmadığı duygusunu korur. Önemli olan, çocuğun duygularını ifade etmesine izin vermektir. “Kızgın ya da üzüntülü hissedebilirsin” diyerek onun duygularını normalleştirmek; mümkün olduğunca dürüst olmak fakat detaylarla korkutmamak gerekir. Çocuk, ebeveynlerin arasındaki konuşmaları değil kendi güvenli duygusunu görmelidir.
Ortak Ebeveynlikte Duygusal Dengeler: Boşanmış çiftler arasında işbirliği ve saygı temelli bir iletişim kurmak, çocuğun psikolojisi için en yararlı yaklaşımdır. Yüksek çatışmalı ebeveynlerin çocukta anksiyete, depresyon ve davranış problemleri riskini önemli ölçüde artırdığını göstermiştir. Bu nedenle ayrıldığınız partnerinizle iletişim kurarken çatışmayı olabildiğince düşük tutmalısınız. Planlar, ziyaretler ve kurallar konusunda net anlaşmalar yapmak önemlidir. Çocuğun sorularını yanıtlamak için birlikte hareket etmek; birbirinizi karalamaktan kaçınmak, çocuğa güven verir. Ebeveynler kendi bireysel iletişimlerinde profesyonel yardıma ihtiyaç duyabilir; düzenli ebeveynler arası görüşmeler veya uzman danışmanlık seansları bu konuda yardımcı olabilir. Unutmayın ki çocuğun “her iki ebeveynle de güvenli bağ kurabilmesi”, uzun vadeli uyumu için kritik bir destektir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Boşanma süreci uzun vadede iyileşmeyen psikolojik sorunlara yol açıyorsa mutlaka uzman desteği düşünülmelidir. Aşağıdaki durumlar ortaya çıkarsa bir uzmana (psikolojik danışman, psikolog veya psikiyatrist) başvurmak önemlidir:

İşlevsellik Bozulduysa: Günlük işler aksıyorsa, iş veya sosyal yaşam ciddi şekilde etkileniyorsa; sürekli uyuyamıyorsanız veya iştahınız çok değiştiyse.
Şiddetli Duygusal Tepkiler: Yoğun ve kalıcı bir depresyon halindeyseniz, öfke patlamaları kontrol edilemiyorsa veya boşanma sürecine dair anılar sizi rahatsız edici biçimde tekrar ediyorsa.
Aşırı Suçluluk veya Utanç: Kendinizi tamamen suçlu hissetmekten kurtulamıyorsanız ya da sürekli “bunalımda” hissediyorsanız.
Tekrarlayan İlişkisel Sorunlar: Eşinizle anlaşamama derecesi, aldatma, ihmal veya istismar varsa ve bunu sağlıklı şekilde sonlandıramıyorsanız.
Aile İçi Güvenlik Sıkıntısı: Kendinize veya çocuğa yönelik tehdit, istismar veya şiddet durumu söz konusuysa. Bu durumlarda 112’yi aramak ve hemen güvenli bir yere başvurmak hayati önem taşır.

Boşanma danışmanlığı nedir? Boşanma danışmanlığı, ayrılık sürecindeki birey veya çiftlere duygusal destek ve rehberlik sağlayan bir yaklaşımdır. Amacı, boşanmanın olumsuz etkilerini azaltmak ve başa çıkma stratejileri geliştirmeye yardımcı olmaktır. Psikolojik danışman veya psikolog tarafından verilebilecek bu hizmet, duyguların işlenmesi, iletişim becerilerinin güçlendirilmesi ve karar verme süreçlerinde rehberlik sunar.

Terapi süreci nasıl işler? Boşanma veya ayrılık odaklı çalışmalae, güvenli bir ortamda sizinle işbirliği içinde yürütülür. İlk görüşmelerde sorun alanları konuşulur, beklentiler ve hedefler belirlenir. Terapi seansları genellikle haftalık veya ihtiyaç bazlı olur. Uzman, dinleyici ve yönlendirici rolündedir; yargılamadan dinler ve gerekirse bilişsel yeniden yapılandırma, duygu düzenleme egzersizleri veya maruz bırakma gibi teknikler uygular. Bilişsel-Varoluşçu Terapi gibi entegre yaklaşımlar, düşünce kalıpları ile varoluşsal kaygıları birlikte ele alır; böylece sadece sorunları gidermekle kalmayıp aynı zamanda yeni yaşam anlamı oluşturmanıza da yardımcı olur. Terapide ilerledikçe içsel kaynaklarınız güçlenir ve yeniden yapılandırma süreciniz hızlanır. Psikoeğitim ve benzeri programlar da kimi zaman yol göstermek amacıyla terapi sürecini destekleyici biçimde eklenebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; kişisel değerlendirme, tıbbi veya psikiyatrik tanı ve tedavi yerine geçmez. Kurumumuzdaki programlar MEB onaylı psikolojik danışma ve psikoeğitim niteliğindedir. Tıbbi veya psikiyatrik tedavi/değerlendirme gereken durumlarda yetkili sağlık kuruluşlarına başvurulmalıdır.

Fuat Can Çalışkan

Uzman Psikolojik Danışman

Kurum Müdürü

Kaynakça
Aktaş Akoğlu, Ö., & Küçükkaragöz, H. (2018). Boşanma nedenleri ve boşanma sonrasında karşılaşılan güçlüklere ilişkin bir araştırma: İzmir ili örneği. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(1), 153–172.

Amato, P. R. (2010). Research on divorce: Continuing trends and new developments. Journal of Marriage and Family, 72(3), 650–666.

Auersperg, F., Vlasak, T., Ponocny, I., & Barth, A. (2019). Long-term effects of parental divorce on mental health – A meta-analysis. Journal of Psychiatric Research, 119, 107–115.

Bourassa, K. J., Sbarra, D. A., & Whisman, M. A. (2015). Women in very low quality marriages gain life satisfaction following divorce. Journal of Family Psychology, 29(3), 490–499.

Harold, G. T., & Sellers, R. (2018). Annual research review: Interparental conflict and youth psychopathology: An evidence review and practice focused update. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59(4), 374–402.

Krumrei, E. J., Coit, C., Martin, S., Fogo, W., & Mahoney, A. (2007). Post-divorce adjustment and social relationships: A meta-analytic review. Journal of Divorce & Remarriage, 46(3–4), 145–166.

Luhmann, M., Hofmann, W., Eid, M., & Lucas, R. E. (2012). Subjective well-being and adaptation to life events: A meta-analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 102(3), 592–615.

Öksüzler Cabılar, B., & Yılmaz, A. E. (2022). Boşanma ve boşanma sonrası uyum: Tanımlar, modeller ve uyumun değerlendirilmesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 14(1), 1–11.

Perrig-Chiello, P., Hutchison, S., & Morselli, D. (2015). Patterns of psychological adaptation to divorce after a long-term marriage. Journal of Social and Personal Relationships, 32(3), 386–405.

Saini, M. A., & Corrente, S. (2024). Educating for change: A meta-analysis of education programs for separating and divorcing parents. Family Court Review, 62(3), 512–541.

Sands, A., Thompson, E. J., & Gaysina, D. (2017). Long-term influences of parental divorce on offspring affective disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 218, 105–114.

Sayan Karahan, A. (2022). Boşanma sürecinde psikolojik müdahaleler üzerine bir derleme. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 9(1), 88–111.

Sbarra, D. A., & Borelli, J. L. (2019). Attachment reorganization following divorce: Normative processes and individual differences. Current Opinion in Psychology, 25, 71–75.

Sbarra, D. A., Law, R. W., & Portley, R. M. (2011). Divorce and death: A meta-analysis and research agenda for clinical, social, and health psychology. Perspectives on Psychological Science, 6(5), 454–474.

Sbarra, D. A., Smith, H. L., & Mehl, M. R. (2012). When leaving your ex, love yourself: Observational ratings of self-compassion predict the course of emotional recovery following marital separation. Psychological Science, 23(3), 261–269.

Soylu, Y. (2018). Boşanmış kadınlarda psikolojik sağlamlığı açıklamaya yönelik bir model geliştirme. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 8(49), 81–100.

Strouse, J., & Roehrle, B. (2011). A meta-analysis of intervention outcome studies for adults undergoing separation and divorce. International Journal of Mental Health Promotion, 13(4), 17–29.

Uyar, N., & Yıldırım, İ. (2022). Kadınların boşanma sonrası yaşama uyum deneyimleri: Nitel bir çalışma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 405–434.

van Dijk, R., van der Valk, I. E., Deković, M., & Branje, S. (2020). A meta-analysis on interparental conflict, parenting, and child adjustment in divorced families: Examining mediation using meta-analytic structural equation models. Clinical Psychology Review, 79, Article 101861.

Wilson, M. J., Scott, A. J., Pilkington, V., Macdonald, J. A., Rice, S. M., Oliffe, J. L., & Seidler, Z. E. (2025). Suicidality in men following relationship breakdown: A systematic review and meta-analysis of global data. Psychological Bulletin, 151(7), 819–860.

Kaynakça

Aktaş Akoğlu, Ö., & Küçükkaragöz, H. (2018). Boşanma nedenleri ve boşanma sonrasında karşılaşılan güçlüklere ilişkin bir araştırma: İzmir ili örneği. Toplum ve Sosyal Hizmet, 29(1), 153–172.